Undanfarna daga hef ég mikið velt fyrir mér tillögum Mannréttindaráðs Reykjavíkur varðandi það sem sumir kalla trúboð í skólum, og þær umræður sem þessar tillögur hafa skapað. Skoðanir eru auðvitað mjög skiptar í þessu máli og ég verð að viðurkenna að ég hef átt erfitt með að mynda mér skoðun á tillögunum.
Í grunninn er ég nefnilega sammála því að forðast skuli allt sem kallast gæti trúboð í skólastofnunum á Íslandi, nema auðvitað í (hálf)einkaskólum þeim sem tengjast beinlínis ákveðnum trúfélögum. Þá er ég líka sammála því að það sé ótækt að stór hluti 8. bekkjar sé tekinn út úr skóla í einhverja daga til að fara í fermingarferðalög. Ég hef, nota bene, sjálfur farið í slíka ferð sem kennari, með nemendum mínum í Vatnaskóg og var það mjög skemmtilegt ferðalag, og í raun varð ég nú ekki vitni að mikilli trúfræðslu í því ferðalagi - mun frekar að það væri veraldlegt skólaferðalag! En auðvitað er ótækt að þeir krakkar sem ekki eru að fermast til kristinnar trúar fái ekki að fara í skemmtilegt skólaferðalag!
Vandinn sem við hins vegar stöndum frammi fyrir miðað við orðalag þessara tillagna Mannréttindaráðs er hvað skuli kallast trúboð. Mér finnst, eins og mörgum, afar langt gengið þegar minnst er á trúarlega listsköpun, að henni skuli algjörlega úthýst úr skólunum, og mun það ákvæði sér í lagi snúast um jólahelgileiki. Mér heyrist margir stuðningsmenn tillagnanna nota þau rök að auðvitað muni almenn skynsemi ráða í málum eins og jólaundirbúningi, að honum verið ekki úthýst úr skólastofunum.
Málið er bara að jólin eru helgihátíð! Annars vegar eru jólin hátíð kristinna manna, haldin til að minnast fæðingar Jesú Krists, og jólaundirbúningur þeirra getur því varla bara átt að snúast um veraldlega hluti eins og jólagjafir og jólasveina - eða viljum við virkilega ala börnin okkar upp í því að jólin séu bara veraldleg hátíð?
Hins vegar eru jólin forn sólstöðuhátíð hjá þeim sem aðhyllast ásatrú. Ásatrú hlýtur að snúast um lífsskoðun og skv. tillögum Mannréttindaráðs getur jólaundirbúningur því varla mátt tengjast jólunum á þann hátt heldur!
Þetta færir okkur nefnilega að kjarna málsins - hversu erfið túlkun á bönnum er, eins og eftirfarandi dæmi sýnir okkur.
Árið 1988 samþykkti breska þingið viðbótarákvæði við sveitarstjórnarlög ríkisins. Viðbótarákvæði þetta var iðulega kallað Section 28 og snerist um það að stofnanir sveitarfélaga mættu ekki “intentionally promote homosexuality or publish material with the intention of promoting homosexuality" (viljandi styðja við samkynhneigð eða gefa út efni sem ætti að styðja við samkynhneigð) eða "promote the teaching in any maintained school of the acceptability of homosexuality as a pretended family relationship" (styðja við kennslu í skólum sem væru á framfæri sveitarfélaganna um að samkynhneigð væri ásættanlegt þykjustu fjölskylduform).
Ákvæðið var sett eftir óánægjuöldu með að bókin Jenny lives with Eric and Martin, sem fjallaði um stelpu sem bjó með pabba sínum og kærasta hans, væri fáanleg á skólabókasafni í London. (Til að minna á, var kynfræðslubókin Við erum saman, sem kom út 1979, fjarlægð af skólabókasöfnum í Reykjavík eftir að skólaráð borgarinnar komst að því að í henni væri fjallað á jákvæðan hátt um samkynhneigð! Þ.e.a.s. samkynhneigð var sem sé ekki sleppt, hún fordæmd eða sett til hliðar á neikvæðan hátt eins og áður hafði tíðkast í sambærilegu námsefni).
Section 28 virkar kannske sakleysislegt á marga, og ég er ekki í vafa um að margir Íslendingar séu sammála því að skólar eigi ekki beinlínis að mæla með samkynhneigð sem vali eða lífsstíl (ég er ósammála báðum orðunum!). En margt sakleysislegt hefur haft alvarlegar afleiðingar.
Vegna þess hve erfitt reyndist að túlka þetta lagaákvæði varð það til þess að starfsfólk sveitarfélaga, s.s. kennarar og félagsráðgjafar, hætti alfarið að gera neitt sem flokkast gat undir stuðning við samkynhneigð! Ekki nóg með að samkynhneigð yrði bannorð í kennslu í Bretlandi - og sé í raun enn þótt ákvæðið hafi endanlega verið tekið úr lögunum 2003, heldur urðu afleiðingarnar svo miklu alvarlegri, t.d.:
- Ekki var hægt að koma upplýsingum um öruggt kynlíf til ungra homma - og ég minni á að þetta var á þeim tíma sem baráttan gegn útbreiðslu HIV-veirunnar stóð sem hæst!
- Skólar gátu ekki tekið á einelti sem var vegna kynhneigðar eða gruns um kynhneigð.
- Stuðningshópar ungra homma og lesbía hættu að fá styrki frá sveitarfélögunum.
- Vinalínur sem tóku við símtölum frá unglingum í vanda hættu að taka á móti símtölum frá ungum hommum og lesbíum, vegna hræðslu við að missa styrki!
- Félagasamtök sem höfðu unnið með heimilislausum samkynhneigðum ungmennum hættu að fá opinbera styrki og lögðu því upp laupana, og í kjölfarið varð þessi hópur enn meira útundan, og vændi og eiturlyfjaneysla jókst umtalsvert. Hér verð ég að benda á að ein aðalástæða fyrir heimilisleysi samkynhneigðra ungmenna er að þau hafa verið rekin að heiman, meðan gagnkynhneigðir unglingar hlaupast frekar að heiman að sjálfsdáðum vegna erfiðra heimilisaðstæðna, s.s. vímuefnaneyslu (þeirra og/eða foreldranna) eða líkamlegrar og kynferðislegrar misnotkunar.
Þrátt fyrir að sjö ár séu síðan Section 28 var tekið úr lögum eimir enn af því í skólastofnunum í Bretlandi, og ku hómófóbískt einelti vera landlægt í flestum skólum landsins, enda starfa þar margir kennarar sem hlutu sína menntun á þeim tíma sem umræðan var sem neikvæðust.
Nú er ég síður en svo að halda því fram að tillögur Mannréttindaráðs Reykjavíkur muni hafa sambærileg áhrif og Section 28 hefur haft undanfarin 20 ár í Bretlandi. Ég tók þetta bara sem dæmi um hvernig túlkunarvandi getur sett fólk í vanda. Í Bretlandi hætti velmeinandi starfsfólki til að túlka ákvæðið eins þröngt og hægt var, með skelfilegum afleiðingum fyrir ungt fólk, ekki bara homma og lesbíur.
Umræða undanfarinna daga sýnir nefnilega hversu misjafnlega fólk túlkar þessar tillögur Mannréttindaráðs. Ég veit vel að í grundvallaratriðum þurfa reglur að vera almennt orðaðar, en vandinn er sá að bönn eins og hér um ræðir geta auðveldlega öðlast sjálfstætt líf. Bönn sem eru of almennt orðuð geta smeygt sér hvert sem er, eins og dæmin sanna.
Hræðsla við að brjóta almennt orðuð bönn veldur sjálfsritskoðun, og þess vegna tel ég að í þessu máli sé heillavænlegast að það verði hreinlega gerður listi um hvað megi og hvað megi ekki!
Að öðrum kosti er hætta á að velmeinandi starfsmenn borgarinnar, kennarar og aðrir, fari að ‘hreinsa’ námsefni og kennsluaðferðir, og íslensk börn framtíðarinnar missi ekki bara af Nýja testamenti Gídeon-félagsins, helgileikjum og fermingarferðalögum, heldur fari líka á mis við umfjöllun um eina helstu perlu menningararfs þjóðarinnar, Völuspá, enda birtir hún jú heiðna heimsmynd, jafnvel í kristnu ljósi. Að ég minnist ekki á þjóðsönginn okkar!
Að lokum, án þess að ég ætli að vera með neina heimsendaspá, þá vil ég velta því upp hvernig eigi að skilja orðið lífsskoðunarfélag. Í hugum sumra snýst þetta nefnilega einfaldlega um trúfélög og félög þeirra sem hafna trú, t.d. Siðmennt.
En hvað með þá sem líta ákveðnar skoðanir hornauga. Að mínu mati getum við nefnilega kallað ákveðnar stjórnmálatengdar skoðanir til lífsskoðana. Hreinræktuð markaðshyggja hugnast mér til að mynda svo illa að ég á erfitt með að umbera þá sem aðhyllast hana. Að sama skapi eiga margir kapitalistar erfitt með að skilja og setja sig í spor þeirra sem vilja að skattar séu notaðir til að jafna aðgengi fólks að lífsgæðum og samfélagsþjónustu sem sumir (já, ekki allir) telja til mannréttinda, s.s. heilsugæslu og menntun.
Meðal þess sem margir frjálshyggjumenn amast við eru stéttarfélög, og andstaða við þau er svo römm hjá sumum að um lífsskoðun getur talist. Nú veit ég að Verslunarmannafélag Reykjavíkur hefur heimsótt skóla borgarinnar. Eflaust telja einhverjir að með því sé verið að styðja við hugmyndir nemenda um rétt sinn í gegnum verkalýðshreyfingar. Hvernig verður brugðist við athugasemdum við þessar heimsóknir?
Hvað með fræðsluheimsóknir frá félögum eins og Samtökunum 78 og Amnesty International? Einhverjir geta líklega rökstutt að um lífsskoðanir sé að ræða þar! Verða þær bannaðar?
Svona mætti nefnilega lengi telja.
Það er eðlilegt að í breyttu þjóðfélagi breytist aðkoma þjóðkirkjunnar og kristinna safnaða eða félaga að skólunum. Umfjöllun um trúmál í námsefni skólanna hlýtur líka að breytast, frá innrætingu til þess að vera fræðsla um grunnhugmyndir, hefðir og sögu trúarbragðanna. Ég held að sé námsefni í trúarbragðafræðum skoðað komi þessi breyting berlega í ljós frá því sem var þegar ég gekk í grunnskóla. (Getur ekki verið að fulltrúar í Mannréttindaráði séu að miða við eigin upplifun af kristinfræðikennslu fyrri ára en ekki við námsefni það sem í boði er í dag?).
Í skóla borgarinnar ganga nemendur með mismunandi bakgrunn. Með því að úthýsa trúarbrögðunum hlýtur skólinn að hætta að taka mið af stórum hluta þess sem gerist í lífi þeirra. Svo að ég taki bara tvö dæmi:
Þar eru 8. bekkingar sem enn eru flestir í fermingarundirbúningi, hvort sem er kristnum eða borgaralegum. Veraldlegt umstang sem því fylgir er umtalsvert og raskar daglegu lífi þeirra, bæði fyrir og ekki síður í kjölfarið, þegar þau hafa allt í einu eignast rúma búslóð (í sumum tilvikum) og stórar upphæðir í reiðufé. Sumir hafa aftur á móti ekki fengið nema brot af gjöfum annarra. Það getur haft mikil áhrif á líðan þeirra í félagahóp.
Þar eru líka nemendur sem aðhyllast Islamstrú. Föstutímabilið ramadan getur haft mikil áhrif á andlega líðan nemenda og líkamlegan þrótt þeirra í daglegu skólastarfi.
Á skólinn hér að láta sem ekkert sé og ekki taka tillit til þess sem er að gerast í lífi nemendanna?
Nei, segi ég. Það græðir enginn á því að skólastofnanir borgarinnar verði gerðar að trúlausu svæði. Mun frekar ættu skólarnir að setja sér markvissa stefnu um hvernig sé hægt að gera öllum trúarbrögðum (og trúleysi) þeirra sem þá sækja hátt undir höfði, þannig að nemendur öðlist skilning og umburðarlyndi gagnvart lífsskoðunum og hefðum annarra.